Yangi oʻzbek alifbosi: nima oʻzgardi va Ö, Ğ, Ş, Ç harflarini kompyuter va telefonda qanday yozish mumkin

2026-yil 21-oktyabrda Prezident lotin yozuviga asoslangan yangilangan oʻzbek alifbosi toʻgʻrisidagi qonunni imzoladi. Odatiy oʻ, gʻ, sh va ch oʻrniga endi alohida Ö, Ğ, Ş va Ç harflari boʻladi. Darhol amaliy savollar tugʻiladi: tanish soʻzlar endi qanday yoziladi, qachondan oʻtish kerak, hujjatlarni almashtirish shartmi va klaviaturada boʻlmasa, bu harflarni qanday yozish mumkin. Quyida javoblarni hamda yangi harflarni Windows, Mac, iPhone va Android qurilmalarida hozirning oʻzida yozish usullarini jamladik.

Alifboda nima oʻzgardi

Yangi qonun 1993-yilgi «Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy etish toʻgʻrisida»gi qonunga oʻzgartirish kiritadi. Avval alifbo 26 ta harf va 3 ta harflar birikmasidan iborat edi, endi u 28 ta harf va bitta tutuq belgisidan iborat. Toʻrtta harf oʻzgaradi:

• Oʻ oʻ → Ö ö: oʻzbek → özbek, Oʻzbekiston → Özbekiston, oʻqish → öqiş.
• Gʻ gʻ → Ğ ğ: gʻalaba → ğalaba, togʻ → toğ, bogʻ → boğ.
• Sh sh → Ş ş: shahar → şahar, Toshkent → Toşkent, quyosh → quyoş.
• Ch ch → Ç ç: choy → çoy, kuch → kuç, chiroyli → çiroyli.

Bir nechta oʻzgargan harf qatnashgan soʻzlar toʻliq yangicha yoziladi: oʻqituvchi → öqituvçi, choʻl → çöl.

Islohotning asosiy sababi amaliy. Senatorlar qonunni muhokama qilishda kompyuterda oʻ va gʻ harflarini yozish uchun baʼzan oltitagacha amal kerak boʻlishini, amalda esa bu harflarning oʻndan ortiq yozilish shakli uchrashini aytgan: o', o`, o’, oʻ va boshqalar. Shu sababli qidiruv tizimlari, lugʻatlar va dasturlar «o'zbek» va «oʻzbek» bir soʻz ekanini har doim ham tushunavermaydi. Ö, Ğ, Ş va Ç harflari turk va ozarbayjon alifbolarida allaqachon bor, shuning uchun shriftlar, operatsion tizimlar va klaviaturalar ularni koʻpdan beri qoʻllab-quvvatlaydi.

Nima oʻzgarishsiz qoladi

• Qolgan 24 ta harf oʻzgarmaydi.
• Tutuq belgisi maʼno, sheʼr, taʼlim kabi soʻzlarda saqlanadi. Yangi yozuvda sheʼr soʻzi şeʼr boʻladi.
• ng birikmasi endi alifboning alohida elementi hisoblanmaydi, lekin soʻzlarning oʻzi avvalgidek yoziladi: tong, ming, singil. Uning talaffuzi va yozilishi imlo qoidalarida belgilanadi.

Qachon oʻtish kerak va bu kimga taalluqli

Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan olti oy oʻtib, yaʼni 2027-yil bahorida kuchga kiradi. Vazirlar Mahkamasi ikki oy muddatda qonun ijrosi boʻyicha chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqishi kerak.

• Yangi alifbodan davlat organlari, rasmiy ish yuritish va ommaviy axborot vositalari majburiy tartibda foydalanadi.
• Hukumat vakilining soʻzlariga koʻra, shaxsiy yozishmalarda har kim oʻrgangan alifbosida yozishda davom etishi mumkin.
• Eski alifboda rasmiylashtirilgan pasport, diplom va boshqa hujjatlar oʻz kuchida qoladi, ularni almashtirish shart emas. Pullar va qimmatli qogʻozlar ham muomalada qoladi.
• Davlat organlarining peshlavha va koʻrsatkichlari birdaniga emas, yaroqsiz holga kelganda yoki maxsus dasturda belgilangan muddatda almashtiriladi.
• Birinchi sinf darsliklari yangi alifboda 2027-yildan chop etila boshlaydi, barcha darsliklarni toʻliq oʻtkazish 2031-yilgacha rejalashtirilgan.

Davlat axborot tizimlarida oʻtish texnik jihatdan amalga oshiriladi: yagona standart ishlab chiqiladi, maʼlumotlar bazalari auditdan oʻtkazilib, ulardagi oʻ, gʻ, sh, ch harflari avtomatik ravishda ö, ğ, ş, ç ga almashtiriladi, qidiruv va identifikatsiya mexanizmlari takomillashtiriladi.

Ö, Ğ, Ş, Ç harflarini hozir qanday yozish mumkin

Yangi harflar bilan rasmiy oʻzbek klaviatura tartiblari hali tayyorlanmoqda. Senatdagi muhokamada toʻrt harfni standart klaviaturaning boʻsh tugmalariga joylashtirish taklif qilingan, shunda har birini bitta bosish bilan yozish mumkin boʻladi. Bu hali yoʻq ekan, bir nechta ishlaydigan usul bor.

Windows

• Alt kodlar. Alt tugmasini bosib turib, oʻng tomondagi raqamlar blokida kodni tering: Alt+0214 Ö ni, Alt+0246 ö ni, Alt+0199 Ç ni, Alt+0231 ç ni beradi. Ğ va Ş uchun bunday kod yoʻq, raqamlar bloki boʻlmagan noutbukda esa bu usul ishlamaydi.
• Word va LibreOffice. Harfning oʻn oltilik kodini yozing va darhol Alt+X ni bosing, kod harfga aylanadi. Masalan, 015F va Alt+X ş ni beradi. Barcha harflarning kodlari quyidagi jadvalda.
• Belgilar jadvali. Win+R ni bosing, charmap deb yozing va Enter ni bosing. Ochilgan oynada istalgan harfni topib, nusxalash mumkin.
• Turk klaviatura tartibi. «Sozlamalar»da «Vaqt va til», soʻng «Til va mintaqa» boʻlimini oching, turk tilini qoʻshing, tizim «Turkcha Q» tartibini ulaydi. Tartiblar oʻrtasida Win+Probel bilan almashish mumkin. ğ, ş, ö va ç harflari P, L va M ning oʻng tomonidagi tugmalarda turadi. Lekin bir tuzoqni hisobga oling: bu tartibda odatiy i oʻrnida nuqtasiz ı chiqadi, oddiy i esa ş ning oʻng tomonidagi tugmaga koʻchgan, nuqta va vergul ham joyini oʻzgartirgan. Oʻzbek tilidagi uzun matnlar uchun bu noqulay.

Mac

• Tugmani bosib turish. o yoki c ni bosib turing, harf variantlari menyusi chiqadi, ular orasida ö va ç bor. s va g uchun ingliz tartibida kerakli variant boʻlmasligi mumkin.
• Option bilan birikmalar. Option+U, soʻng o ö ni beradi. Option+C ç ni, Option+Shift+C esa Ç ni beradi.
• Unicode Hex Input. «Tizim sozlamalari»da «Klaviatura», soʻng «Matn kiritish» va «Tahrirlash»ni oching, «+» ni bosib, Unicode Hex Input ni qoʻshing. Bu tartibda Option ni bosib turib, harf kodini tering: Option+015F ş ni, Option+011F ğ ni beradi.
• Belgilar paneli. Control+Command+Probel emoji va belgilar oynasini ochadi, qidiruv orqali istalgan harfni topish mumkin.
• Turk tartibi ham shu yerda, kiritish manbalarida qoʻshiladi. Ishlashdan oldin unda oddiy i qayerda turganini tekshiring.

iPhone va iPad

• ö yoki ç ni tanlash uchun klaviaturada o yoki c ni bosib turing.
• ş va ğ uchun turk klaviaturasini qoʻshing: «Sozlamalar» → «Asosiy» → «Klaviatura» → «Klaviaturalar» → «Yangi klaviatura qoʻshish» → «Turkcha». Globus belgisi orqali almashish mumkin. Ekran klaviaturasida qaysi harfni bosayotganingiz koʻrinib turadi, shuning uchun ı bilan chalkashlik boʻlmaydi.
• Turk klaviaturasining avtotuzatishi oʻzbekcha soʻzlarni turkcha tarzda «toʻgʻrilashi» mumkin. Xalaqit bersa, uni klaviatura sozlamalarida oʻchiring.

Android

• Gboard va boshqa koʻpchilik klaviaturalarda diakritik belgili harflar o, g, s yoki c ni uzoq bosganda chiqadi. Kerakli variant boʻlmasa, tartib qoʻshing: Gboard sozlamalarida «Tillar»ni oching, «Klaviatura qoʻshish»ni bosing va Türkçe yoki Azərbaycanca ni tanlang.
• iPhone dagi kabi, begona tartibdagi avtotuzatishga eʼtibor bering.

Yangi harflarning kodlari

Word, LibreOffice va Mac dagi Unicode Hex Input uchun foydali:

Ö  00D6    ö  00F6
Ğ  011E    ğ  011F
Ş  015E    ş  015F
Ç  00C7    ç  00E7

Koʻp yozadiganlar uchun maslahat: avtoalmashtirishni sozlang. iPhone va Mac da bu klaviatura sozlamalaridagi «Matnni almashtirish», Gboard da esa «Shaxsiy lugʻat». Masalan, avtomatik ravishda ş ga aylanadigan qisqa birikma belgilash mumkin. Shunda rasmiy tartiblar paydo boʻlguncha klaviaturaga bogʻliq boʻlmaysiz.

Tayyor matnni yangi alifboga qanday oʻtkazish mumkin

Matn koʻp boʻlsa, harflarni qoʻlda almashtirish uzoq vaqt oladi. Buning uchun konvertorlar bor: masalan, tayyor matnni yangi yozuvga oʻgiradigan bepul yangi alifbo konvertorimiz. Shunga oʻxshash xizmatlar boshqa dasturchilarda ham paydo boʻlgan, bu haqda Senatda ham aytilgan. Qaysi konvertordan foydalanmang, natijani ishlatishdan oldin avtomatika eng koʻp xato qiladigan joylarni tekshiring:

• oʻ va gʻ dagi belgining turli shakllari. Yaxshi konvertor o', o`, o’ va oʻ ni bir xil tushunadi, yomoni ularning bir qismini oʻtkazib yuboradi.
• maʼno kabi soʻzlardagi tutuq belgisi: u harfga aylanmay, tutuq belgisi boʻlib qolishi kerak.
• s va h belgi bilan ajratilgan soʻzlar, masalan Isʼhoq: bu ş harfi emas.
• Ismlar, kompaniya va brend nomlari, sayt va elektron pochta manzillari: ularni asl yozilishida qoldirgan maʼqul.
• Kirilldan oʻgirganda е, ё, ц harflari va oʻzlashma soʻzlarni tekshiring.

Konvertatsiyadan keyin oddiy tekshiruv: matndan sh, ch birikmalarini va o hamda g yonidagi ʻ, ', ` belgilarini qidiring. Agar ular qolgan boʻlsa, qoʻlda koʻrib chiqing.

Agar saytingiz boʻlsa

Saytni zudlik bilan qayta yozish shart emas, lekin 2027-yil bahorigacha shriftlar, sayt ichidagi qidiruv va sahifa manzillarini tekshirib qoʻygan maʼqul. Batafsil rejani «Oʻzbek, rus va ingliz tillarida sayt: koʻp tillilikni qanday toʻgʻri qilish kerak» maqolasining yangi alifbo haqidagi boʻlimida koʻrib chiqqanmiz. Sayt, CRM yoki mobil ilovani yangi alifboga oʻtkazishni saytlar, veb-ilovalar va mobil ilovalar boʻyicha ishlar doirasida bajaramiz.

Koʻp soʻraladigan savollar

Pasport yoki diplomni almashtirish kerakmi?

Yoʻq. Qonun kuchga kirgunga qadar rasmiylashtirilgan hujjatlar oʻz kuchida qoladi. Eski yozuvdagi pullar va qimmatli qogʻozlar ham amal qilishda davom etadi.

Eskicha yozish mumkinmi?

Shaxsiy yozishmalarda ha. Qonun kuchga kirgandan keyin yangi alifbo davlat organlari, rasmiy ish yuritish va OAV uchun majburiy boʻladi.

Oʻzbek va turk tillaridagi Ö, Ğ, Ş, Ç bir xil belgilarmi?

Ha, bular turk va ozarbayjon tillarida ishlatiladigan Unicode belgilarining aynan oʻzi. Shuning uchun ularni deyarli barcha zamonaviy shriftlar, telefonlar va kompyuterlar allaqachon qoʻllab-quvvatlaydi va ular bilan ishlash uchun hech narsa oʻrnatish shart emas.

Yangi harfli oʻzbek klaviatura tartiblari qachon paydo boʻladi?

Aniq muddatlar hozircha yoʻq. Oʻtish choralari, jumladan harflarni kiritish uchun texnik yechimlar Vazirlar Mahkamasi tayyorlayotgan dasturga kiradi. Ungacha yuqorida tasvirlangan usullardan foydalaning.

ng bilan nima boʻladi?

ng birikmasi shunchaki alifboning alohida elementi hisoblanmay qoladi. tong, ming va boshqa soʻzlar avvalgidek yoziladi.

Saytingiz, CRM yoki ilovangizni yangi alifboga oldindan tayyorlamoqchimisiz: shriftlar, qidiruv, maʼlumotlar bazalari va sahifa manzillarini tekshirish kerakmi? Biz bilan bogʻlaning, ishlar hajmini baholab beramiz.